Arnhems oudste bomen houden de wacht bij ingangen: drie kastanjes aan de poort van een kasteel, een eik op een helling die geen droogte platkrijgt, een plataan naast het dorpskerkje dat Duitse soldaten introk en geallieerde para's zag vechten. Vijf staan er in het Velperplein-park, aangelegd na een ontwerpwedstrijd uit 1880. Park Sonsbeek voegt er zeven toe, Park Zijpendaal en Gulden Bodem samen nog vijf, en Park Angerenstein vier binnen honderd meter van elkaar, waaronder een tulpenboom van 37 meter hoog en 5,39 meter omtrek. Geen enkele vraagt om een kaartje.
0 / 39 bezocht in Arnhem
Foto: Henk Monster (CC BY 3.0)
1
De Poortwachters
Tamme kastanje (Castanea sativa) · ~370 jaar · Hoogkamp
De buurt noemt ze Hans, Grietje en de Heks, en Arnhemse verhalenvertellers schrijven het planten van deze drie tamme kastanjes graag toe aan Karel van Egmond, de laatste zelfstandige hertog van Gelre, die ze eigenhandig zou hebben gepoot. De data spreken dat tegen: van Egmond stierf in 1538, en deze bomen, met omtrekken van 750, 718 en 472 centimeter, zijn eerder zo'n 370 jaar oud, geplant tussen 1650 en 1700 bij de poort van Huis Zypendaal. De naam die is blijven hangen is De Poortwachters, want al bijna vier eeuwen moet iedere kasteelbezoeker eerst tussen hen door lopen. De bijnamen Hans en Grietje volgen dezelfde logica: de twee dikste, die naast elkaar staan, zijn het goed doorvoede stel, en de magerste van de drie is de achtergelaten heks. Ze overleefden een brand in 1945, het jaar waarin geallieerde troepen Arnhem eindelijk bevrijdden na de slag om de stad het najaar daarvoor, en ze overleven verder alles op dezelfde manier als altijd, geworteld precies waar het pad je langs hen dwingt. In 2024, bij het 125-jarig bestaan van Park Sonsbeek, verbonden kunstenaars sensoren aan zes bomen in het park voor een tijdelijke route genaamd Arnhemse Bomen Vertellen, die de sapstroom en stambeweging van elke boom vertaalde naar geluid; de Poortwachters waren het eerste punt op die route.
Lees meer en route →
2
De Dalweg-eik
Zomereik (Quercus robur) · ~300 jaar · Hazegrietje
De meeste eikenverhalen gaan over lang leven. Dit verhaal gaat over waterhuishouding. De Dalweg-eik staat al bijna drie eeuwen geworteld op een helling waar het grondwater permanent vlak onder het oppervlak blijft, zodat de wortels ook in de droogste zomer nog water bereiken en de helling in de natste winter afwatert voordat de boom kan verzuipen. Dat ene toeval van de bodemgesteldheid verklaart een kroon van 35 meter breed, breder dan de meeste Nederlandse huizen hoog zijn, en een stam die in 2015 op ongeveer 6,2 meter omtrek werd gemeten, dik genoeg om mee te tellen bij de grootste eiken van het land. Een makkelijke weg naar boven was het niet: een beuk groeide ernaast op en later drong een zelf uitgezaaide aanplant douglassparren op, allebei licht wegnemend, waarop de eik jarenlang zijtakken heeft afgestoten. Aan de vitaliteit heeft dat niets veranderd. Geplant tussen 1700 en 1750, staat hij boven het wandelpad dat vanaf de Dalweg naar de Braamweg klimt, een van de rustigere hoeken van het landgoed Sonsbeek, Zypendaal en Gulden Bodem dat de gemeente in 1899 in zijn geheel kocht en nooit heeft afgezet. Een bordje ontbreekt. Je moet gewoon omhoogkijken terwijl je nog op adem komt van de klim.
Lees meer en route →
3
De plataan van de Huissensedijk
Oosterse plataan (Platanus orientalis) · ~265 jaar · Elden
De dikste oosterse plataan van Nederland staat naast het kleinste, witste kerkje van Arnhem, en de twee delen al zo'n twee eeuwen dezelfde grond. Bronnen zijn het niet precies eens over hoe lang: de boom wordt meestal gedateerd tussen 1725 en 1800, met een omtrek van nu ongeveer 7,1 tot 7,5 meter, kortstammig met armen zo dik dat ze eerder als aparte stammen ogen die samen één brede kroon boven de dijk dragen. Tijdens de winterse overstromingen van 1926, toen de omliggende polder blank stond, spande een boer een touw van zijn hooggelegen boerderij naar deze boom en gebruikte dat om een bootje over het onder water gelopen land te trekken, zodat zijn kinderen nog naar school konden en het huishouden nog boodschappen kon doen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakten Duitse troepen die het kleine Bonifatiuskerkje ernaast bezetten, de boom tot een directe getuige van de bezetting, en toen de Slag om Arnhem in september 1944 door de stad raasde, kwamen het dorp Elden en deze boom er grotendeels ongeschonden vanaf, terwijl een groot deel van Arnhem dat niet deed. De verwondingen sindsdien zijn alledaagser: stormschade hersteld in 1980, de zware kroon in de jaren negentig verankerd met kabels om te voorkomen dat de armen onder hun eigen gewicht splijten. Hij staat nog altijd precies waar de dijk de kerk raakt, in een hoek van de stad die is opgebouwd rond een voetbalstadion en een ringweg waar meer langs wordt gereden dan naartoe gelopen.
Lees meer en route →
4
De populier van het Lauwersgrachtpark
Canadapopulier (Populus x canadensis) · ~250 jaar · Markt
De oudste populier van Nederland groeit achter een concertzaal, aan het laatste stuk gracht dat Arnhem nooit heeft gedempt. Het grootste deel van de oude verdedigingsgracht van de stad werd generaties geleden al straat; de Lauwersgracht overleefde bij toeval, en deze Canadapopulier groeit er al langs sinds ergens tussen 1750 en 1800, lang genoeg dat het landelijk register van monumentale bomen van de Bomenstichting hem als oudste van zijn soort in het land vermeldt. Het is geen zuivere soort maar een hybride kloon, een van de eerste kruisingen van Populus nigra, de Europese zwarte populier, met een Amerikaanse ouder, rond 1800 in Frankrijk gemaakt en op het hele continent aangeplant nog voordat iemand een vaste naam had bedacht. Een ansichtkaart uit ongeveer 1920 laat al een volwassen boom zien die over het water hangt, bijna op dezelfde plek; een foto uit 2008 toont dezelfde weerspiegeling, nauwelijks veranderd. Hij staat vandaag in het Lauwersgrachtpark, weggestopt achter de podia van Musis Sacrum vlak bij de Eusebiusbuitensingel, het soort boom waar een stad op weg naar een concert langsloopt zonder te weten dat ze naar de oudste populier van Nederland kijkt.
Lees meer en route →
5
De scharlaken eik van Velperplein
Scharlaken eik (Quercus coccinea) · ~120 jaar · Markt
Negentien ontwerpers deden in 1880 mee aan een openbare prijsvraag over wat te doen met een gracht die de stad net had gedempt, en het plan van Leonard Springer, ingezonden onder het motto Natura, Ars et Technica, versloeg ze allemaal. Het park dat hij over de oude Jansgracht aanlegde werd het Velperplein-plantsoen, en deze scharlaken eik is een van de overlevenden ervan, een Noord-Amerikaanse soort die eigenlijk niets te zoeken heeft op een Nederlands stadsplein maar er toch volkomen op zijn plek staat. De scharlaken eik verdient zijn aanplant om één truc: een kroon die een echt diep rood kleurt, iets waar de meeste Europese eiken niet toe in staat zijn, waarschijnlijk de reden waarom iemand hem hier koos.
Het gemeentelijke register van monumentale bomen dateert de aanplant op ergens tussen 1900 en 1910, een generatie of twee na Springers eigen plan en dus niet er een direct onderdeel van, al erkent het register zelf dat een eerdere datum ook mogelijk is. Hoe dan ook heeft de boom de complete verbouwing van het plein tussen 1995 en 2005 doorstaan, toen nieuwe wegen, fietspaden, een busstation en de ingang van een parkeergarage om hem heen werden aangelegd. Hij groeit in de zuidoosthoek van het park, een paar stappen van de voordeur van Musis Sacrum, zonder hek en zonder kaartje. Weet jij de plantdatum preciezer dan de gemeente, laat het ons weten.
Lees meer en route →
Foto: Marikit Louppen (CC BY-SA 3.0)
6
De treurhoningboom van Musis Sacrum
Japanse honingboom 'Pendula' (Styphnolobium japonicum 'Pendula') · ~120 jaar · Markt
Het landelijk bomenregister kent twee gronden om een boom te beschermen, oud zijn of zeldzaam zijn, en deze treurhoningboom kwalificeert alleen op de tweede. Niemand heeft opgeschreven wanneer hij is geplant; het dossier van de gemeente zegt simpelweg onbekend. De vorm verraadt wat het is: Styphnolobium japonicum 'Pendula', een geënte, bewust treurende vorm van de Japanse honingboom, met takken die zijn opgeleid om te hangen in plaats van te reiken, zodat de wit bloeiende, licht naar honing geurende bloemen 's zomers laag genoeg hangen om de schouder van een voorbijganger te raken in plaats van er hoog overheen te zweven.
Hij staat vlak voor Musis Sacrum, sinds 1847 Arnhems concertzaal, aan de straatkant van het Velperplein en niet weggestopt in het park erachter, waarschijnlijk de reden dat het register de standplaats aanduidt als straat en niet als tuin. Gemeentelijk onderzoek legt de plantperiode op 1900 tot 1910, twee of drie generaties na de bouw van de concertzaal zelf. Geen kaartje, geen hek: hij staat op open trottoir voor een gebouw dat nog altijd Arnhems eigen orkest huisvest. Niemand heeft buiten het landelijk register iets over deze specifieke boom gepubliceerd, dus behandel de datum als de beste schatting van de gemeente en niet als een vaststaand feit.
Lees meer en route →
7
De oosterse plataan van Velperplein
Oosterse plataan (Platanus orientalis) · ~120 jaar · Markt
Arnhem heeft al één oosterse plataan met landelijke faam, een reus naast een dorpskerkje in Elden met een stam van ruim zeven meter omtrek. Dit is een tweede, kleinere, die groeit in het Velperplein-park in het centrum, en het interessante eraan is de plek waar hij staat, niet zijn formaat. De oosterse plataan is niet de hybride gewone plataan die de helft van Europa's boulevards omzoomt; het is de oudere, zuivere soort, van nature thuis van de Balkan tot Iran, en deze heeft ruim een eeuw doorgebracht op een klein, eindeloos verbouwd stadseiland in plaats van op open grond.
Het register van monumentale bomen legt de aanplant rond 1900 tot 1910 en koppelt die, voorzichtig, aan Leonard Springers bekroonde ontwerp uit 1880 voor het park, aangelegd over een gedempte gracht nadat de stad daarvoor een openbare prijsvraag had uitgeschreven; de eigen datering van het register en die link met 1880 sluiten niet helemaal op elkaar aan, dus de koppeling is een vermoeden en geen gedocumenteerd feit, en wordt hier ook als zodanig verteld. Wat vaststaat is dat de boom het plein eromheen twee keer heeft overleefd, een keer toen het park werd aangelegd en nog een keer toen het hele plein tussen 1995 en 2005 werd verbouwd voor nieuwe wegen, fietspaden en een busstation. Hij staat in de open lucht, elke dag van het jaar vrij te bezoeken.
Lees meer en route →
8
De zwarte walnoot van Velperplein
Zwarte walnoot (Juglans nigra) · ~120 jaar · Markt
Om de paar jaar sinds 2006 komt wie ook Arnhems monumentale bomen keurt terug bij deze zwarte walnoot met slecht nieuws: een opvallende wond laag op de stam, een kroon die sinds de jaren negentig zichtbaar was uitgedund, dood hout gesignaleerd in 2014. In 2024 vond de keurmeester iets nieuws groeien in de stamholte, een lakzwam, al waarschijnlijk een jonge kolonie en geen gevorderde infectie. En toch schrijven diezelfde notities dat de boom de laatste jaren vol en gezond in blad heeft gestaan, wat je kunt lezen als een echt herstel of als een walnoot die zich simpelweg niets aantrekt van zijn eigen dossier.
Hij groeit in de groenstrook aan de noordwestkant van Velperplein, geplant, zo vermoedt het gemeentelijke register, rond dezelfde tijd als Leonard Springers ontwerp uit 1880 voor het plein, al legt de gedateerde band van de boom zelf een generatie later, 1900 tot 1910. De zwarte walnoot is een Amerikaanse import, hier aangeplant om zijn hout en zijn noten en niet om enige inheemse stamboom, en deze heeft de verbouwing van eind jaren negentig en begin jaren tweeduizend overleefd, met de nieuwe wegen, fietspaden, het busstation en een parkeergaragetunnel die eromheen werden aangelegd. Hij staat er nog, gratis te bekijken, op een groen hoekje tussen een negentiende-eeuwse concertzaal en een theater.
Lees meer en route →
9
De wintereik van Musispark
Wintereik (Quercus petraea) · ~130 jaar · Markt
De eiken van Park Sonsbeek krijgen het grootste deel van Arnhems aandacht, maar een kwartier dichter bij het station, in het kleinere Musispark achter Musis Sacrum, staat al sinds ongeveer de jaren 1890 een wintereik zonder dat iemand er veel acht op slaat. Het register van monumentale bomen koppelt de aanplant aan een renovatie van de singelplantsoenen, Arnhems ring van parken langs de gracht, uitgevoerd naar het ontwerp van Leonard Springer rond 1890, een decennium na zijn bekroonde plan voor het Velperplein aan de overkant van het water.
De wintereik verschilt van de zomereik die het grootste deel van Nederland vult doordat de eikels op korte steeltjes vlak tegen de twijg zitten in plaats van aan lange stelen te bungelen, de moeite van het checken waard als je precies wilt weten onder welke soort je staat. Deze groeit zo'n 65 meter van een Canadapopulier die het landelijk register als oudste van zijn soort in het land vermeldt, zodat één stop in dit park twee bijna-recordbomen binnen zicht van elkaar oplevert. Beide zijn gratis te bereiken, langs de Eusebiusbuitensingel vlak bij het begin van de Parkstraat, geen hek en geen kaartje. Het register is de enige bron die deze boom heeft opgeschreven; een foto uit De Gelderlander of een oudere kaart met een steviger plantdatum zou welkom zijn.
Lees meer en route →
10
De eik bij het Lorentz-monument
Zomereik (Quercus robur) · ongeveer 250 jaar · Sonsbeek
Hendrik Lorentz kreeg zijn monument in 1931. De eik ernaast stond dan al ruim een eeuw. Het landelijk register van monumentale bomen legt de aanplant van deze zomereik ergens tussen 1750 en 1800, wat hem zo'n 250 jaar oud maakt en, naar het eigen oordeel van het register, mogelijk een van de oudste bomen van Park Sonsbeek. Wat het register bewondert is de vorm. Het noemt dit een van de mooist gevormde en beeldbepalende bomen van het park, en legt in één zin uit waarom: de eik heeft van meet af aan open ruimte om zich heen gehad, zodat de kroon zich zijwaarts kon ontwikkelen in plaats van tussen buren omhoog te moeten vechten om licht. Stormen hebben er in de loop der jaren stukken uit gehaald zonder blijvende schade achter te laten.
Het monument waarmee hij nu een grasveld deelt is L.O. Wenckebachs herdenkingsmonument uit 1931 voor Hendrik Lorentz, de in Arnhem geboren natuurkundige, en dat maakt deze eik de makkelijkste boom van het park om de weg naar te wijzen. De grond onder beide was voor het grootste deel van het leven van de boom privébezit. De familie Van Heeckeren kocht het landgoed in 1821 en liet J.D. Zocher jr. het aanleggen in de Engelse landschapsstijl; Arnhem kocht het geheel in 1899 en houdt het sindsdien open en gratis. Alleen het register heeft deze boom opgeschreven, en het noteert geen omtrek. Heb jij hem gemeten, laat het ons weten.
Lees meer en route →
11
De watermolen-eik
Zomereik (Quercus robur) · ongeveer 210 jaar · Sonsbeek
De eigen boswachter van het park stopt bij deze boom. Als Natuurcentrum Arnhem op Open Monumentendag zijn route langs monumentale bomen door Park Sonsbeek loopt, is de oude eik bij de Witte Watermolen een van de hoofdstops, best veel aandacht voor een boom middenin het park zonder naam en zonder bordje.
Het is een zomereik, volgens het landelijk register van monumentale bomen geplant tussen 1810 en 1820, dus ongeveer 210 jaar oud, de grond in gegaan in het decennium waarin Nederland uit Napoleons rijk stapte en een eigen koninkrijk werd. Het register noteert verder helemaal niets over zijn leven. Onder geschiedenis staat simpelweg: onbekend.
De omgeving doet de rest van het werk. De Witte Watermolen is Sonsbeeks eigen historische molen, aan de Sint Jansbeek, de beek die door een reeks poelen en watervalletjes het park doorloopt en die de meeste bezoekers volgen zonder zich af te vragen waar het water heen gaat. De eik staat bij die stop, gratis te bereiken, zonder hek, ongeveer een kwartier klimmen te voet vanaf Arnhem Centraal. Geen van beide bronnen geeft een omtrek, en op een stam van deze leeftijd is dat precies het getal dat de moeite waard zou zijn. Meet jij hem op, stuur ons het cijfer.
Lees meer en route →
12
De eik van de noordweide
Zomereik (Quercus robur) · ongeveer 210 jaar · Sonsbeek
Een van de dikste eiken van Park Sonsbeek is ook degene waar de keurmeester zich zorgen om maakt. Het landelijk register plaatst deze boom samen met twee andere zware eiken die er vlakbij staan aan de noordoostrand van de Sonsbeekweide, en noemt alle drie tot de indrukwekkendste van het park: brede kronen, echte hoogte, het soort bomen dat de toon zet voor een hele hoek grond. Dan nemen de conditienotities het over. Decennialang waren stam en kroon gezond, en de storm van oktober 2013 kostte deze boom slechts een kleine tak. De keuring van 2022 vond iets anders: nauwelijks toename in omtrek sinds de vorige meting, dood hout door de hele kroon, en zwakke herbegroeiing waar nieuwe scheuten hadden moeten zitten. De keurmeester schreef zelf dat de boom sterk lijkt achteruit te gaan.
Bij die waarneming stond hij nog wel degelijk overeind en in leven, het meest recente bewijs dat is gepubliceerd, en een achteruitgaande eik kan daar decennia over doen. De moeite waard om te zien zolang de kroon nog staat. Hij werd geplant ergens tussen 1810 en 1820, in een weide die nu het open grasveld van het park is, en staat op de bosrand waar het gras ophoudt. Gratis, elke dag. Vind jij hem in betere staat dan zijn dossier suggereert, laat het ons weten en we passen het hier aan.
Lees meer en route →
13
De eik van de Zijpendaalseweg
Zomereik (Quercus robur) · ongeveer 180 jaar · Sonsbeek
Niemand is erin geslaagd deze eik fatsoenlijk op te meten, en de reden is vee. Hij staat alleen in een begraasde weide op de hoek waar de Zijpendaalseweg de Sonsbeekweg raakt, en het veld wordt vaak met schrikdraad afgezet om de dieren binnen te houden, wat het landelijk register, met een zweem van irritatie, noteert als lastig voor het terugkomen met een meetlint. Het dossier beschrijft dus de vorm van de boom en niet de omtrek.
De vorm is toch het argument. Dit is een eik die in de openlucht is opgegroeid zonder concurrentie om licht, waardoor de takken naar buiten gingen in plaats van omhoog, en het register noemt hem de eerste boom die opvalt bij iedereen die vanuit het centrum omhoog Park Sonsbeek in loopt. Hij fungeert als portier van het park. De plantperiode is 1840 tot 1850, wat hem zo'n 180 jaar oud maakt en de jongste van de vier Sonsbeek-eiken op deze lijst, al is daar onder de boom niets van te merken.
Je kunt hem zien en bereiken vanaf het pad op de hoek; of je bij de stam komt hangt af van waar het draad die week hangt. Gratis, geen hek, ongeveer twintig minuten lopen vanaf het station. Het register is de enige bron die deze boom heeft opgeschreven, dus behandel 1840 tot 1850 als de schatting van één instantie en niet als een vaststaande datum.
Lees meer en route →
14
De taxus van Sonsbeek
Taxus (Taxus baccata) · ongeveer 175 jaar · Sonsbeek
Een taxus met een middel van meer dan drie meter is in Nederland een zeldzaamheid, zo oordeelt het landelijk register zelf, en dat is precies waarom deze boom op de lijst staat. Taxus groeit langzaam en blijft in de meeste Nederlandse tuinen bescheiden van formaat. Deze kreeg een plantjaar van 1850 mee en heeft sindsdien genoeg hout aangezet voor een omtrek die het register niet exact wil noemen, alleen dat die meer dan 300 centimeter bedraagt. Zie dat als een ondergrens, geen meting; het werkelijke cijfer kan best hoger liggen.
Hij groeit naast de vijver onder de Sonsbeek-villa, naast een standbeeld, op wat het register een mooie plek noemt, en het is makkelijk om er zo voorbij te lopen, omdat een taxus in de zomer eerder als donkergroene achtergrond oogt dan als een boom met een geschiedenis. Niet lang geleden kwam er iets zwaars op hem terecht, een storm of een omgevallen buurboom, en de schade werd omschreven als behoorlijk ernstig. Bij de meest recente inspectie werd de boom desondanks in goede conditie beoordeeld, wat taxussen nu eenmaal doen. Ze overleven hun eigen verwondingen.
Gratis, in het open park, ongeveer een kwartier lopen vanaf Arnhem Centraal. Het register is de enige bron die deze boom heeft vastgelegd, dus de datum 1850 is de schatting van één instantie, binnen een ruimere band van 1850 tot 1860.
Lees meer en route →
15
De beuk bij de villa
Rode beuk (Fagus sylvatica f. purpurea) · ongeveer 190 jaar · Sonsbeek
Rode beuk is geen aparte soort. Het is een kleurafwijking in de gewone groene Europese beuk, een mutatie die af en toe in het wild opduikt en die tuinlieden sindsdien in stand houden, omdat zaailingen van een paarse ouder meestal weer groen opkomen. Rode beuken worden met andere woorden geplant, niet gevonden. Iemand zette deze tussen de Sonsbeek-villa en de vijver ergens tussen 1830 en 1840, met als resultaat een donkerrode kroon midden in een groen park.
Dat is zo ongeveer alles wat er over hem bekend is. Het landelijk register vermeldt hem als monumentale boom van ruwweg 190 jaar en laat het geschiedenisveld leeg: geen storm, geen beroemde eigenaar, geen anekdote, gewoon een grote oude beuk die doet wat beuken doen, een dichte lage kroon die bijna alles eronder in de schaduw zet.
Ga in mei in plaats van augustus. Een rode beuk is op zijn best in de eerste weken na het uitlopen, als de blaadjes nog dun genoeg zijn om licht door te laten en de schaduw eronder de kleur krijgt van lichte rode wijn; hoog in de zomer is diezelfde kroon bijna zwart geworden. Hij staat op open gazon bij de villa, gratis, elke dag, en heeft geen verdere routebeschrijving nodig dan dat. Niemand buiten het register heeft deze boom opgeschreven, dus weet jij wie hem plantte, of wanneer, dan horen we dat graag.
Lees meer en route →
16
De boskastanje van Sonsbeek
Tamme kastanje (Castanea sativa) · ongeveer 170 jaar · Sonsbeek
Dit is de enige boom op Arnhems lijst waar je echt naar op zoek moet. Het landelijk register noteert hem als niet zichtbaar vanaf het dichtstbijzijnde pad, als enige van de Sonsbeek-vermeldingen met die aantekening, dus hem vinden in het bos ten noorden van het Hertenkamp vraagt om gericht zoeken en niet om een blik in het voorbijgaan. Neem de coördinaten mee.
Wat daar staat is een tamme kastanje van ongeveer 170 jaar. Het register denkt dat hij waarschijnlijk rond 1855 is geplant, tijdens de aanplant waarmee een groot deel van Sonsbeeks beukenbos werd aangelegd, en is voorzichtig genoeg om dat als eigen redenering te presenteren en niet als een vastgelegde datum. Een kastanje tussen een beukenaanplant is een vreemde overlevende. Castanea sativa is een Zuid-Europese boom die de Romeinen naar het noorden brachten, eeuwenlang geteeld voor zowel meel als hout, en in Nederland zit hij dicht tegen de koude grens van wat hij aankan, en vrucht alleen goed in een warm jaar.
Oktober is wanneer de wandeling loont. De stekelige bolsters springen open voor twee of drie bruine noten, en zo diep in het bos hoeft niemand met je te concurreren. Het bos is open en gratis, geen hek en geen kaartje, ongeveer vijfentwintig minuten lopen vanaf Arnhem Centraal langs het Hertenkamp. Het register is de enige bron die deze boom heeft vastgelegd, en geeft geen omtrek.
Lees meer en route →
17
De plataan van Willemsplein
Gewone plataan (Platanus x acerifolia) · ongeveer 140 jaar · City centre, between the station and Sonsbeek park
Arnhem herontwerpt zijn drukste plein rond deze boom in plaats van andersom. Het plan voor Willemsplein, gepland tussen 2027 en 2029, legt een vlonderpad dat slingert tussen de bestaande monumentale platanen, zodat ze precies blijven staan waar ze staan. Dat is uitstel op het laatste moment, want het plein is niet zachtzinnig met hem omgegaan. Het landelijk register van monumentale bomen dateert de aanplant op ergens tussen 1880 en 1890, wat de boom op zo'n 140 jaar zet, en hij bracht het grootste deel van die jaren door op het scharnierpunt tussen het station, het centrum en de poorten van Park Sonsbeek. Decennia bouwwerk boven en onder de grond hebben hem uitgeput. De grond moest worden uitgegraven en verrijkt, en de boom drinkt nu via een halfautomatisch bewateringssysteem, geen standaarduitrusting voor een plataan.
Zijn geschiedenis is af te lezen als je omhoogkijkt. Ongeveer vijf meter boven het trottoir zit een grote opening naar een forse holte, tonderzwammen zitten in de kroon, en stalen kabels lopen als voorzorg door de bovenste takken. Het register noemt de conditie nog altijd redelijk tot goed, wat voor een boom in het centrum die dit heeft doorstaan een fatsoenlijk cijfer is. De brede kroon is het enige op Willemsplein dat niet twee keer is verbouwd.
Lees meer en route →
18
De linde van de Zijpendaalseweg
Winterlinde (Tilia cordata) · ongeveer 100 jaar · Park Sonsbeek, along the Zijpendaalseweg edge
Bijna elke linde langs een Nederlandse straat is een hybride. Deze niet. Tilia cordata is de winterlinde, de soort die daadwerkelijk inheems is in de Lage Landen, en hij staat aan de Zijpendaalseweg een paar honderd meter van een Hollandse linde bij het Watermuseum, wat de wandeling ertussen tot een gratis les maakt in het uit elkaar houden van de twee. Draai een blad om. De winterlinde draagt kleine roestkleurige haarpluisjes in de hoeken waar de nerven samenkomen en houdt een schone stam, terwijl de Hollandse linde een woud aan wortelopslag rond zijn eigen voeten opwerpt.
De rest van wat bekend is past in één regel. Het landelijk register van monumentale bomen dateert de aanplant tussen 1920 en 1930, wat hem ongeveer een eeuw oud maakt, en laat het geschiedenisveld leeg. Hij groeide op beschermde grond: Sonsbeek, Zijpendaal en Gulden Bodem staan samen geregistreerd als één rijksmonumentaal complex van historisch parklandschap, en dit stuk weg is de naad tussen dat park en de stad.
Geen enkele bron buiten het register heeft deze boom opgeschreven, dus behandel de band jaren twintig als de schatting van één instantie en niet als een datum. Heb je een oudere foto van deze berm, dan zien we die graag. Gratis, openbaar, ongeveer tien minuten lopen vanaf het station.
Lees meer en route →
19
De plataan van Nieuwe Plein
Gewone plataan (Platanus x acerifolia) · ongeveer 140 jaar · City centre, between the station and the Rijn waterfront
Toen Arnhem een verkeerstunnel langs deze plataan aanlegde, werden de wortels niet doorgesneden. Ze werden verplaatst. Het dossier van het landelijk bomenregister voor dit exemplaar vermeldt dat de hoofdwortels onder de tunnelbak door naar een plantvak dertig meter verderop zijn geleid, zodat de boom nu wordt gevoed vanuit grond aan de andere kant van een stuk infrastructuur.
Het was niet de eerste gunst. Al in de jaren zeventig moest de groeiplaats worden hersteld, en werd een rooster in het trottoir gelegd om de bestrating bij de stamvoet vandaan te houden. Beide waren nodig vanwege de plek waar hij staat. Nieuwe Plein is het knooppunt tussen het oude centrum en het station, grond die keer op keer is opengebroken voor de ringweg om de stad.
Het register dateert de aanplant tussen 1880 en 1890, ongeveer 140 jaar, en noemt de conditie nog altijd redelijk goed: weinig zichtbare schade en vitaal bij de laatste inspectie. Platanen zijn precies de soort die steden aanplanten omdat ze dit soort behandeling verdragen. Niet veel bomen moeten dat zo grondig bewijzen.
Geen enkele bron buiten het register heeft deze boom opgeschreven, dus lees de plantperiode als de schatting van één instantie. Hij staat op de open berm bij de oprit naar de Nelson Mandelabrug, gratis, geen hek, ongeveer tien minuten vanaf het station.
Lees meer en route →
20
De linde bij het Watermuseum
Hollandse linde (Tilia x europaea) · ongeveer 150 jaar · Park Sonsbeek
Het landelijk register vermeldt deze linde als publiek te bezoeken en schrijft dan, onder zichtbaar: onbekend. Iemand liet dat veld leeg en niemand is teruggekomen om het in te vullen, goed om te weten voor je erheen loopt, want de boom staat vlak tegen het Nederlands Watermuseum in Park Sonsbeek, en het museum zit in de oude Bagijnemolen, een watermolen verbouwd tot een gebouw over water.
Waar het register wel zeker van is, is de datering. Geplant tussen 1870 en 1880, wat de boom op ongeveer 150 jaar zet. Hij staat er te boek onder zijn lokale naam, Hollandse linde, en een Hollandse linde is geen boom die ooit in een bos is ontdekt. Tilia x europaea is een natuurlijke kruising tussen de winterlinde en de zomerlinde, vermeerderd uit stek en in enorme aantallen door heel Noord-Europa aangeplant omdat hij snel groeit en hard snoeien zonder klagen verdraagt. Het verraderlijke teken zit onderaan: een Hollandse linde werpt een dichte bos wortelopslag op rond zijn eigen stamvoet. Vergelijk hem met de winterlinde een paar honderd meter verderop aan de Zijpendaalseweg, die zijn enkels schoon houdt.
Niets buiten het register heeft deze boom opgeschreven, dus is de plantperiode de schatting van één instantie. Gratis, openbaar parklandschap, ongeveer twaalf minuten lopen vanaf het station.
Lees meer en route →
21
De plataan van het Lauwersgrachtpark
Gewone plataan (Platanus x acerifolia) · ongeveer 140 jaar · Lauwersgrachtpark / Musispark, city centre
Drie afzonderlijk geregistreerde monumentale bomen staan binnen 150 meter van elkaar achter Arnhems concertzaal, en deze plataan is degene over wie niemand het heeft. De oudste Canadapopulier van het land staat zo'n 140 meter verderop en trekt alle aandacht, een wintereik van dezelfde tijd staat vlakbij, en de plataan is simpelweg het grootste ding in de zuidelijke helft van het Lauwersgrachtpark.
Het landelijk register dateert de aanplant tussen 1880 en 1890 en oppert, zonder zich vast te leggen, dat de boom er waarschijnlijk in ging toen het plantsoen hier rond 1890 werd heraangelegd naar Leonard Springers plan, hetzelfde plan dat Arnhems ring van parken langs de gracht hun huidige vorm gaf. Dat zet hem op ongeveer 140 jaar.
Het helpt te weten waar je onder staat. De gewone plataan is een hybride van de oosterse plataan en een Amerikaanse soort, ergens in de zeventiende eeuw ontstaan in een tuin, en bleek ongevoelig voor kolenrook, verdichte grond en hardhandig snoeien, waarom hij nu de helft van Europa's straten omzoomt. Arnhem is een van de weinige steden waar je de hybride in een middag naast een van zijn ouders kunt zetten: oosterse platanen staan op Velperplein en buiten op de Huissensedijk, met dieper ingesneden bladeren en donkerdere bast dan het afschilferende, bleker gevlekte patroon op deze stam.
Gratis, openbaar park, ongeveer vijftien minuten vanaf het station.
Lees meer en route →
22
De gewone robinia van de Utrechtseweg
Gewone robinia (Robinia pseudoacacia) · ongeveer 210 jaar · Utrechtseweg, west of the city centre
Ergens tussen 1810 en 1820, toen Nederland ofwel een departement van Napoleons Frankrijk was ofwel dat net niet meer was, zette iemand een Amerikaanse boom aan de Utrechtseweg. Hij staat er nog.
Die plantperiode, uit het landelijk register van monumentale bomen, maakt deze gewone robinia ongeveer 210 jaar oud, een ongewoon vroege datum voor de soort in dit land. Robinia pseudoacacia komt uit de Appalachen en bereikte Europa aan het begin van de zeventiende eeuw, met de naam van Jean Robin erop, hovenier van de Franse koning, aan wie het eerste Parijse exemplaar wordt toegeschreven. Hij verspreidde zich omdat hij twee nuttige dingen deed: het hout rot veel langzamer dan eikenhout, en de wortels binden stikstof, waardoor de boom prima gedijt op de arme zandgrond van dit deel van Gelderland.
Onder geschiedenis schrijft het register helemaal niets. Wat het wel vastlegt is het adres: een openbaar plein, eigendom van de gemeente, aan de overkant van waar elektriciteitsbedrijf PGEM ooit kantoor hield in een villa genaamd Bellevue. Het bedrijf is verdwenen en de villa ook, en het register gebruikt ze nog steeds om aan te geven waar de boom staat.
Oude robinia's zien er erger uit dan ze zijn, met diep gegroefde bast en een stam die langzaam om zijn eigen as lijkt te draaien. Gratis, geen hek, ongeveer vijftien minuten lopen vanaf het station.
Lees meer en route →
23
De plataan van Boulevard Heuvelink
Gewone plataan (Platanus x acerifolia) · ongeveer 140 jaar · Spijkerkwartier
De laatste keer dat iemand een meetlint om deze plataan legde kwam die uit op vier meter, en dat was voor 2006. Het register was zo enthousiast over de groeisnelheid dat het naast het cijfer een voorspelling noteerde: vijf meter in 2023. Niemand is teruggekomen om te checken of dat klopt. Sta jij op Boulevard Heuvelink met een meetlint, dan is dat een vraag die je in een minuut kunt beantwoorden, en we horen het antwoord graag.
De straat doet hier evenveel ter zake als de boom. Boulevard Heuvelink kwam voort uit het Boulevardplan dat Hendrik Jan Heuvelink junior in 1877 presenteerde, werkend vanuit een ontwerp dat zijn vader twintig jaar eerder had getekend, en het werk was grotendeels klaar in 1899. Het register dateert de aanplant van deze plataan op ergens tussen 1880 en 1900, wat binnen de jaren valt waarin de boulevard werd aangelegd, en hij bepaalt sindsdien het aanzicht. Een bomeninventarisatie van de wijk Spijkerkwartier noemt hem nog altijd simpelweg de monumentale plataan aan de straat, zo wijst een buurtbewoner de weg.
Het register noemt hem gezond en snelgroeiend, met een sterke structuur en wat wortelschade aan de trottoirkant, wat gebeurt als een grote boom en een stoep een eeuw lang dezelfde grond delen. Een tweede geregistreerde plataan staat verderop naar het oosten bij nummer 197.
Gratis, op de openbare berm, ongeveer twintig minuten lopen vanaf het station.
Lees meer en route →
24
De Moseik van de Agnietenstraat
Moseik (Quercus cerris) · ongeveer 115 jaar · Klarendal/Hommels area
Deze eik werd op een begraafplaats geplant en overleefde haar. Toen hij in 1910 de grond in ging, was de groenstrook aan de Agnietenstraat nog onderdeel van Onder de Linden, een begraafplaats in gebruik tussen 1852 en 1876 en pas in 1959 geruimd. De graven verdwenen. De boom bleef, en kijkt nu uit op een basisschool.
Zijn Nederlandse naam is Moseik, en de reden zit in de eikels. Quercus cerris, de Moseik, is een Zuid-Europese soort, en de eikelcupjes zijn omwikkeld met lange, borstelige schubben die werkelijk als een aanslag van mos op de vrucht ogen. Niets wat inheems is in Nederland doet dat, wat het de enige betrouwbare manier maakt om de boom vanaf de grond te herkennen. Verwar de naam niet met Moeraseik, die bijna hetzelfde klinkt maar een heel andere boom is.
In 2017 verrees een woonblok langs de oostrand van het plantsoen, en bouwwerkzaamheden zijn de gebruikelijke manier waarop een straatboom van deze leeftijd sterft. Het register meldt dat deze boom er goed doorheen kwam, met een gezonde stam en een fraaie brede kroon, op zo'n 115 jaar oud.
Alleen het register heeft de boom zelf opgeschreven, al bevestigen lokale historici onafhankelijk wat de grond ooit was. Gratis, openbaar, ongeveer vijftien minuten lopen vanaf het station.
Lees meer en route →
25
De rode beuk van de Velperweg
Rode beuk (Fagus sylvatica f. purpurea) · ongeveer 180 jaar · Velperweg / Rosendaal area
Het huis is uit de jaren dertig. De beuk in de achtertuin was al bijna een eeuw oud toen de bouwvakkers aan de slag gingen. Het landelijk register dateert de aanplant tussen 1840 en 1850, dus ongeveer 180 jaar, en vermoedt dat de boom ooit naast een van de villa's stond die deze grond innamen voordat het huidige blok verrees. Hij werd bij toeval van de stadsplanning iemands tuinboom.
Wees dus duidelijk over wat dit bezoek is. Je kunt er niet naartoe lopen. De tuin is privé, het register merkt de boom aan als niet te bezoeken, en er is geen pad, hek of regeling die daar iets aan verandert. Wat je wel kunt doen is hem zien. Het register stelt dat de volle kroon zichtbaar is vanaf de openbare parkeerplaats aan de Rosendaalsestraat, en dat een kleiner deel van de boom te zien is vanaf de Velperweg zelf. Ga op de parkeerplaats staan, kijk over de tuinen heen, en de donkerrode kroon is het enige op het blok dat je niet kunt missen. Neem alleen je ogen mee; hier is niets om naartoe te lopen.
Bij de laatste meting, in 2006, naderde hij vier meter omtrek. Niemand heeft sindsdien een cijfer vastgelegd, dus is het getal vandaag waarschijnlijk groter, zonder dat iemand kan zeggen met hoeveel.
Alleen het register heeft deze boom opgeschreven. Ongeveer twintig minuten lopen vanaf het station.
Lees meer en route →
26
De reuzenlevensboom van Zijpendaal
Reuzenlevensboom (Thuja plicata) · ~115 jaar · Landgoed Zijpendaal
Deze boom is bezig zichzelf om te vormen tot verscheidene bomen. De reuzenlevensboom legt af: takken die de grond raken wortelen daar, en nieuwe stammen komen op uit de hoofdstam, zodat één plant zich langzaam omringt met kopieën van zichzelf. Het landelijk register beschrijft die gewoonte bij dit exemplaar met iets wat op bewondering lijkt, noemt de verse scheuten die uit de stam komen en noemt het resultaat een groeifase die de boom voor zichzelf heeft gemaakt.
Het is geen ceder en komt niet van hier. Thuja plicata hoort thuis in de natte kustbossen van het noordwesten van Noord-Amerika, waar hij zestig meter hoog wordt en meer dan duizend jaar oud kan worden, en waar kustvolken er kano's, huizen, touw en kleding van maakten. Deze boom werd tussen 1900 en 1910 in het park van Zijpendaal geplant, wat hem op ongeveer 115 jaar zet, en hij staat naast een groep rode beuken die op zichzelf al op het register staan.
Het park eromheen werd in 1864 aangelegd naar het ontwerp van Eduard Petzold, decennia voordat deze boom hier kwam, en het register houdt die twee data strikt uit elkaar. Het beoordeelt de boom als groot en in redelijke tot goede conditie, en als een van de dingen die mensen zich van het park herinneren.
Open, gratis openbaar park, ongeveer vijfentwintig minuten lopen vanaf het station.
Lees meer en route →
27
De Zijpendaal-eik
Zomereik (Quercus robur) · ~175 jaar · Landgoed Zijpendaal
Deze eik groeit op de lijn waar een landgoed overgaat in een straat, op de hoek van het bos van Landgoed Zijpendaal met de Daam Fockemalaan aan de ene kant en De Vilderskamp aan de andere. Die positie zie je terug in zijn vorm. Een eik op een bosrand groeit twee kanten op tegelijk: rechtop en smal aan de kant waar de andere bomen om het licht concurreren, en met zware, laaghangende takken naar de open kant waar niets hem in de weg zit. Loop eromheen en je kijkt in feite naar twee aan elkaar vastgegroeide bomen.
Het landelijk register dateert de aanplant tussen 1850 en 1860, wat hem op ongeveer 175 jaar zet, en als die band klopt stond hij al toen Eduard Petzold in 1864 de tuinen van het landgoed herontwierp. Onder geschiedenis heeft het register helemaal niets genoteerd, het gewone lot van een boom die nooit van iemand beroemd was en nooit ergens op is gevallen.
Hij staat aan het noordelijke eind van de Zijpendaal-wandeling, zo'n kilometer voorbij de watermolen-eik en de eik bij het Lorentz-monument, op grond die de IVN als gemarkeerde openbare route publiceert, dus het bereiken kost niets dan het lopen.
Niemand buiten het register heeft deze boom vastgelegd, dus behandel de datering uit de jaren 1850 als de schatting van één instantie. Heb je een oude foto van deze hoek in een familiealbum, dan zien we die graag.
Lees meer en route →
28
De Hongaarse eik van Park Zijpendaal
Hongaarse eik (Quercus frainetto) · ~120 jaar · Zijpendaal
Het landelijk register noemt dit de hoogst gemeten Hongaarse eik van Nederland, en, voor zover bekend, van Europa. Dat is een claim van het register zelf en geen vaststaand record: het is het enige instituut dat ooit een meting van deze boom heeft gepubliceerd, en niemand anders lijkt met een tegencijfer te zijn gekomen.
De scheefstand is makkelijker te controleren dan de hoogte. Het grootste deel van zijn leven stond de eik ingesloten door hoge beuken aan de westkant, en hij deed wat een ingesloten boom doet. Hij groeide oostwaarts, weg van de concurrentie, en zette zijn hele vorm scheef. De beuken zijn inmiddels weg. Het register noteert verse groei die de westkant van de kroon weer opvult, een boom die rustig de helft van zichzelf herbouwt die hij nooit heeft mogen hebben.
De Hongaarse eik is een Zuidoost-Europese soort, ver van huis aan de westkant van een Gelders park. Deze ging tussen 1900 en 1910 de grond in, oud genoeg om de bezetting te hebben meegemaakt en de gevechten die een groot deel van Arnhem in 1944 verwoestten.
Park Zijpendaal is elke dag open en kost niets. Het register is hier onze enige bron, dus behandel het superlatief als dat van hen. Heb je een foto van deze eik van voordat de beuken werden gekapt, dan zien we die graag.
Lees meer en route →
29
De tweeling-mammoetbomen van Gulden Bodem
Mammoetboom (Sequoiadendron giganteum) · ~160 jaar · Gulden Bodem
Het jachthuis waarvoor deze twee mammoetbomen zijn geplant, is spoorloos verdwenen. De bomen staan er nog, na zo'n 160 jaar, en zijn zowat het minst verplaatsbare wat er in het park te vinden is.
Gulden Bodem was een particulier landgoed toen ze de grond in gingen, waarschijnlijk rond 1870, met een jachthuis en een koetshuis in het midden en een landschapspark eromheen aangelegd. Beide gebouwen zijn verdwenen. Het park overleefde, ging over naar de gemeente Arnhem, en is sinds 2006 rijksmonument, wat betekent dat de grond zelf nu beschermd is.
De mammoetboom was een statusaankoop op negentiende-eeuwse landgoederen door heel Noord-Europa. Wie deze twee ook bestelde, bestelde er twee, en zette ze dicht genoeg bij elkaar dat het landelijk register ze nog altijd als één vermelding op één punt voert, omschreven als indrukwekkend, in redelijke conditie en goed zichtbaar vanaf het pad.
Ze staan bij de parkeerplaats, een weinig glorieus adres voor een soort die ouder dan drieduizend jaar kan worden. Zie ze als het begin van een wandeling, niet als het eind: Park Zijpendaal en het kasteel liggen een paar minuten verderop.
Alleen het register heeft deze twee vastgelegd, dus is de datering van 1870 de schatting van één instantie. Weet jij wanneer het jachthuis is afgebroken, of heb je er een foto van, laat het ons weten.
Lees meer en route →
30
De zilveresdoorn van Zijpendaal
Zilveresdoorn (Acer saccharinum) · ~160 jaar · Zijpendaal
De zilveresdoorn is elk jaar de eerste boom in dit park die iets doet. Hij bloeit in maart, op kale twijgen, weken voordat de beuken en eiken eromheen hebben geaccepteerd dat de winter voorbij is.
Deze staat ten zuidoosten van Kasteel Zijpendaal, het landhuis in het midden van het park, en het landelijk register dateert de aanplant tussen 1860 en 1870. Onder geschiedenis heeft het register één woord genoteerd: onbekend. Dat is het gewone lot van een boom die werd gekocht, geplant en vervolgens gewoon liet groeien terwijl het huis ervoor alle aandacht opeiste.
Het is een Noord-Amerikaanse soort en een ongewone om op een Nederlandse monumentale lijst te vinden, en dat is een groot deel van de reden waarom hij op de onze staat. Zilveresdoorn groeit snel, verliest takken bij storm en staat niet bekend om het bereiken van hoge leeftijd, dus een exemplaar van bijna 160 jaar in een open park doet het beter dan de reputatie van de soort.
Het park is gratis en elke dag open. Kom in maart voor de bloei. Kom in juli en je krijgt de andere helft van de naam: een kroon die telkens zilverwit kleurt zodra de wind de bladeren optilt.
Niemand buiten het register heeft deze boom opgeschreven. Weet jij wie hem plantte, dan horen we dat graag.
Lees meer en route →
31
De beuk van het Sint-Elisabeths Gasthuis
Beuk (Fagus sylvatica) · ~130 jaar · Utrechtseweg
Het ziekenhuis waar deze beuk voor staat, is nu een appartementenblok met een tandartspraktijk erin. De boom is niet meegeschoven.
Sint-Elisabeths Gasthuis aan de Utrechtseweg is een rijksmonument, als complex geregistreerd, en is verbouwd tot appartementen onder de naam Sint-Elisabethshof. De beuk ging ervoor de grond in tussen 1890 en 1900, wat hem op ongeveer 130 jaar zet. Hij staat aan de straatkant en niet in een binnenplaats achter het gebouw, dus er is geen hek, geen bel en niemand om iets te vragen.
Onder geschiedenis heeft het landelijk bomenregister helemaal niets genoteerd. Dat is het gewone lot van een institutionele boom. Iemand bestelde hem, iemand groef het gat, de jaarverslagen registreerden de patiënten in plaats van de aanplant, en een eeuw later is de beuk het enige op het perceel dat nog doet waarvoor het is neergezet.
Het is ongeveer twaalf minuten lopen vanaf Arnhem Centraal, bergopwaarts langs de Utrechtseweg, wat er een makkelijke eerste stop van maakt voordat je naar de verder gelegen parken gaat.
Het register is de enige bron die deze boom heeft vastgelegd, en de datering is een band van tien jaar breed, geen plantregistratie. Is er een foto van het Gasthuis met een jonge beuk ervoor, dan zou die hem beter dateren dan wij kunnen.
Lees meer en route →
32
De populier van de Wagnerlaan
Populier (Populus sp.) · ~120 jaar · Alteveer/Cattepoel
Het landelijk register noemt dit een Chinese populier en laat het daarbij, waardoor er een monumentale boom overblijft waarvan niemand de soort daadwerkelijk heeft vastgesteld. Onder die naam worden in Nederland verschillende populieren geteeld, en geen enkele bron die wij konden vinden zegt welke er precies aan de Wagnerlaan staat. Ken jij populieren, dan is dit een vraag die je vanaf de stoep kunt beantwoorden, en dat horen we graag.
De rest staat vast. Geplant tussen 1900 en 1910, eigendom van de gemeente, groeiend in een plantsoen schuin tegenover ziekenhuis Rijnstate. Onder geschiedenis heeft het register niets genoteerd.
Een populier die 120 jaar haalt, is op zichzelf al opmerkelijk. Het geslacht staat bekend om snel groeien en jong sterven, en gemeentelijke groenafdelingen door heel Europa hebben decennia besteed aan het rooien van verouderende populieren uit veiligheidsoverwegingen, wat een officiële monumentale status voor één ervan eerder uitzonderlijk dan gewoon maakt.
Hij staat zo'n zeventig meter van de eik van de Cattenpoelseweg, dus de twee zijn één stop in plaats van twee, op een woonhoek waar niemand voor naar Arnhem komt. Dat is een groot deel van de charme. Dit is een boom onderweg naar de winkels die iedereen die hem plantte, stilletjes heeft overleefd.
Het register is onze enige bron. Vertel ons wat het is en we noemen hem correct.
Lees meer en route →
33
De eik van de Cattenpoelseweg
Zomereik (Quercus robur) · ~160 jaar · Alteveer/Cattepoel
Twee bomen op het landelijk monumentale register staan zeventig meter uit elkaar op deze gewone woonhoek, en geen van beide heeft ook maar één regel geschiedenis aan zich hangen. Dit is de oudste van de twee.
Het register vermeldt hem als Zomereik Cattenpoelseweg, geplant tussen 1860 en 1870, eigendom van de gemeente, groeiend op het openbaar groen waar de Cattenpoelseweg de Wagnerlaan raakt. Onder geschiedenis heeft het helemaal niets genoteerd.
Die leegte is het overdenken waard. Een eik die in de jaren 1860 is geplant op wat nu een voorstadskruising is, is vrijwel zeker niet voor een kruising geplant. Wat hij ook was toen hij erin ging, een grensboom, onderdeel van een laan, een stuk van iemands erf, de stad groeide om hem heen, de huizen kwamen, de weg werd bestraat en vernoemd, en de boom bleef gewoon doorgroeien. Met zijn ongeveer 160 jaar is hij de reden dat deze hoek nog enige boomkruin heeft.
De populier van de Wagnerlaan staat zeventig meter verderop, dus bezoek ze samen. Beide staan op openbaar groen, beide zijn gratis, en geen van beide vraagt iets anders van je dan langskomen.
Het register is hier onze enige bron. Nederlandse boomliefhebbers hebben mogelijk elders over deze eik geschreven, en weet jij waar, stuur het ons en we versterken de vermelding.
Lees meer en route →
34
De Libanonceder van Angerenstein
Libanonceder (Cedrus libani) · ~250 jaar · Angerenstein
Deze ceder werd geplant toen Angerenstein nog iemands particuliere buitenplaats was. Het landelijk register legt de aanplant tussen 1750 en 1800, wat hem met ruime voorsprong de oudste boom van deze hoek van Arnhem maakt, ongeveer 250 jaar.
Dat is een lang leven voor een Libanonceder in Nederland, en een lange tijd om de eigendom onder zich te hebben zien veranderen. Angerenstein was het grootste deel van zijn bestaan een buitenplaats. Het werd in 1921 opengesteld voor publiek, en in 1941 verkochten de laatste particuliere eigenaren het hele landgoed aan de gemeente Arnhem, wat verklaart waarom de vraag die mensen meestal stellen, of je er mag lopen, een simpel antwoord heeft. Ja, gratis, elke dag.
Onder geschiedenis heeft het register niets genoteerd. Een ceder heeft dat eigenlijk niet nodig. De soort draagt zijn eigen architectuur, lagen platte horizontale takken op elkaar gestapeld, precies waarom landgoedeigenaren ze voor hun huizen plantten, en waarom deze nog altijd als een bewuste keuze oogt, tweeënhalve eeuw later.
Het is een van vier monumentale bomen binnen zo'n honderd meter hier, samen met een tulpenboom, een Japanse esdoorn en een eik bij de vijver. Doe ze als één lus, acht minuten lopen vanaf station Arnhem Presikhaaf.
Lees meer en route →
35
De tulpenboom van Angerenstein
Tulpenboom (Liriodendron tulipifera) · ~210 jaar · Angerenstein
In december 2010 sloeg een plaatselijke heemkundekring een meetlint op borsthoogte om deze tulpenboom en las 5,39 meter af, en mat hem op 37,5 meter hoog. Naar hun berekening maakte dat hem een van de grootste tulpenbomen van Nederland en mogelijk de vierde dikste van Europa. Hij was het jaar ervoor alleen al zo'n drie centimeter in omtrek gegroeid, dus wat de cijfers vandaag ook zijn, ze zijn groter.
Zevenendertig-en-een-half meter is uitzonderlijk voor de soort buiten zijn natuurlijke gebied in het oosten van Noord-Amerika. Het landelijk register dateert de aanplant tussen 1810 en 1820, wat overeenkomt met de ruwweg tweehonderd jaar die de metende heemkundigen destijds schatten, en plaatst de boom voor Huis Angerenstein terwijl de plek nog een particulier landgoed was.
Tulpenbomen zijn twee keer per jaar een omweg waard. De bloemen zijn werkelijk tulpvormig, groen met een oranje band vanbinnen, en op een boom van deze hoogte zijn de meeste ervan buiten het bereik van het oog. De herfst is dat niet. De hele kroon kleurt helder boterbloemgeel en houdt dat wekenlang vast.
Park Angerenstein is sinds 1921 open voor publiek en sinds 1941 gemeentelijk eigendom. Het kost niets, en van de vier monumentale bomen die hier binnen honderd meter van elkaar staan, is dit degene om als eerste naartoe te lopen.
Lees meer en route →
36
De Japanse esdoorn van Angerenstein
Japanse esdoorn (Acer palmatum) · ~100 jaar · Angerenstein
De meeste Japanse esdoorns zijn struiken waar je overheen kunt kijken. Deze staat op het landelijk register van monumentale bomen, wat voor Acer palmatum ongewoon is.
Hij groeit in de Binnentuin, de besloten tuin binnen Park Angerenstein, en het register dateert hem tussen 1920 en 1930. Hij werd aangewezen op dendrologische gronden, niet op historische, wat de manier van het register is om te zeggen dat er hier niets is gebeurd en de boom zelf de hele reden is. Een eeuw is een hoge leeftijd voor de soort in dit klimaat, en het formaat dat daarbij hoort, maakt van een tuinplant iets waar je onder kunt staan.
Onder geschiedenis heeft het register niets genoteerd. Geen stichter, geen jubileum en geen legende, alleen een Japanse esdoorn die iemand ooit in een hoek van een Gelders landgoed zette in de jaren twintig en die nooit iemand heeft weggehaald.
Kom in de late herfst. Acer palmatum wordt bijna uitsluitend geplant voor die ene twee weken per jaar, wanneer de bladeren van oranje naar dieprood lopen en het licht vasthouden als glas-in-lood, en een honderdjarig exemplaar doet dat op een schaal die geen tuincentrumplant kan evenaren.
Het park is gratis en dagelijks open. Alleen het register heeft deze boom vastgelegd, dus is de datering de schatting van één instantie.
Lees meer en route →
37
De vijvereik van Angerenstein
Zomereik (Quercus robur) · ~200 jaar · Angerenstein
Het landelijk register denkt dat dit waarschijnlijk de oudste boom van Park Angerenstein is en wil het niet helemaal hardop zeggen. De aantekening luidt: waarschijnlijk een van de oudste aanwezige bomen in het park, mogelijk rond 1800 geplant. De plantband die het noteert loopt van 1800 tot 1850, en we hebben de hele band aangehouden in plaats van naar het gunstigste eind af te ronden.
Dus: ergens tussen de 175 en 225 jaar oud, een eik op de zuidoever van de vijver. Angerenstein is doorsneden met beken, vijvers en kleine watervallen, en deze boom heeft het beste adres van het park, aan de rand met het water ervoor.
Het register plaatst hem bij iets dat het de Zuenkerk noemt. Wij konden niet achterhalen wat dat is. Het staat nergens als kerk vermeld, en het klinkt als een lokale naam voor een tuinbouwwerk, een ruïne of een plek die iedereen in de buurt kent en niemand ooit heeft opgeschreven. Weet jij het, laat het ons weten, want we willen de plek graag correct benoemen.
Het park is sinds 1921 open voor publiek en sinds 1941 gemeentelijk eigendom, dus er is geen kaartje en geen hek. Deze eik staat aan het watereind van een korte lus van vier monumentale bomen, acht minuten lopen vanaf station Arnhem Presikhaaf.
Lees meer en route →
38
De Robinia van Kasteel Doorwerth
Gewone robinia (Robinia pseudoacacia) · ~350 jaar, volgens overlevering · Inner courtyard of Kasteel Doorwerth, a medieval moated castle near Arnhem, about 6.9km from Arnhem's published arn_003
Een gewone robinia draagt normaal een veerachtig blad van een stuk of twaalf kleine blaadjes. Deze draagt één enkel blad, een zeldzame cultivar genaamd Unifoliola, en geldt plaatselijk als de oudste robinia van Nederland.
De datering is werkelijk omstreden. Zowel het kasteel zelf als het Nederlandse bomenregister noemen 1678: drie robinia's geplant op het voorplein door Anton I van Aldenburg, graaf van Doorwerth, ter herinnering aan de Vrede van Nijmegen, waarvan er twee in de jaren 1880 zijn geveld en deze niet. Het bordje bij de boom vertelt een ander verhaal en schrijft het meebrengen van de soort uit het oosten van de Verenigde Staten toe aan de Fransman Pierre Robin, die deze rond 1601 zou hebben geplant; ook een jaartal van 1579 doet de ronde. Volgens de beter onderbouwde lezing is de boom ongeveer 350 jaar oud. Volgens het bordje zou hij nog ouder zijn, en niemand heeft dat ooit vastgesteld.
Wat niet omstreden is, is wat de boom heeft doorstaan. Kasteel Doorwerth, een middeleeuws waterkasteel, werd in de Tweede Wereldoorlog verwoest en er omheen herbouwd. De boom bleef staan waar hij stond, en is sindsdien drie keer teruggesnoeid, in 1965, 2010 en 2016, om het gewicht van een oud frame te halen.
Het binnenplein waar de boom groeit is gratis toegankelijk. Alleen het huis zelf kost geld.
Lees meer en route →
39
De Taxus van het Brantsenpark
Taxus (Taxus baccata) · ruwweg 300 tot 400 jaar · De Steeg, municipality of Rheden
Deze taxus hoorde in 1983 bij de eerste bomen die in het Nederlandse register van monumentale bomen werden opgenomen.
Hij wordt breed de oudste taxus van Nederland genoemd. Niemand heeft dat ooit vastgesteld, en het register zelf doet die claim niet. Wat het register wel zegt, is dat de boom ergens tussen 1600 en 1700 is geplant, en dat komt neer op drie tot vier eeuwen. Taxus groeit zo langzaam dat de omtrek van zo'n stam weinig verraadt, en wordt zo oud dat een Nederlands exemplaar van deze leeftijd binnen de eigen soort eerder ongewoon dan uitzonderlijk is.
Hij groeide op binnen het landgoed Rhederoord, waarvan het park nu het Brantsenpark heet, dus de huizen zijn naar de boom toe gekomen en niet andersom. Een storm sloeg de oorspronkelijke top eruit, decennia geleden. Een bewoner die het register in 2018 aanschreef, herinnerde zich foto's van de boom uit 1960 en 1961 en beschreef de schade. Ooit is er een vlam uit de stam gesneden, waardoor zichtbaar werd dat het hout binnenin deels hol is. Bij een oude taxus is dat gewoon en geen waarschuwing.
Hij staat in de voortuin van een particulier huis aan het Brantsenpark, met een informatiezuil ervoor.
Lees meer en route →